Arıların Kovanı Terk Etmesi Nedir?
Ana arı dahil bütün arıların kovanı bırakıp yeni bir yer aramak için ayrılmasına kovanı terk etme denir. İngilizcede bu davranış için “absconding” kelimesi kullanılır.
Bu durum, oğul vermeyle aynı şey değildir. Oğul verme, koloninin çoğalma davranışıdır. Koloni ikiye ayrılır. Eski ana arı, işçi arıların bir bölümüyle kovandan çıkar ve başka bir yerde yeni koloni kurar.
Kovanda kalan arılar ise çıkmak üzere olan genç ana arıyla yaşamaya devam eder. Güçlü koloniler bir sezon içinde birden fazla kez oğul verebilir.
Kovanı terk etmede ise bölünme yoktur. Koloninin tamamı gider. Ana arı da işçi arılar da kovandan ayrılır. Ortada eski koloniden geriye çalışan bir topluluk kalmaz. Bütün koloni yer değiştirir.
Kovanı Terk Etme ile Oğul Verme Arasındaki Fark
Oğul vermede koloninin bir kısmı kovanda kalır. Yeni ana arı çıkar, çiftleşir ve yumurtlamaya başlarsa koloni yaşamına devam eder.
Kovanı terk etmede ise kovanda arı kalmaz ya da çok az arı kalır. Ana arı da gittiği için kovan işlevini kaybeder.
Bu nedenle arıcı, kovan önünde veya yakındaki bir dalda arı kümesi gördüğünde bunun oğul mu yoksa kovanı terk eden bir koloni mi olduğunu anlamaya çalışmalıdır. İkisi dışarıdan benzer görünebilir ama anlamları farklıdır.
Arılar Kovanı Neden Terk Eder?
Avrupa bal arılarında kovanı tamamen terk etme çok sık görülmez. Yine de arıcının başına gelebilecek kadar yaygın bir durumdur.
Kovanı terk etmenin başlıca nedenleri şunlardır:
- Aşırı sıcak
- Yiyecek yetersizliği
- Koloninin sık sık rahatsız edilmesi
- Kovanda kötü koku
- Parazit baskısı
- Hastalık
- Yeni kurulmuş paket arıların kovana alışamaması
Özellikle yeni kurulmuş paket arılarda bu davranış daha fazla görülebilir. Yerleşmiş, petek düzeni oturmuş ve kovanını benimsemiş kolonilerde risk daha düşüktür.
Yeni Kurulan Kolonilerde Kovanı Terk Etme
Yeni paket arılar kovana verildiğinde, koloni henüz o kovanı yuva olarak kabul etmemiş olabilir. İçeride yavru yoksa, yeterli petek örülmemişse veya ana arı hâlâ tam benimsenmemişse arılar kovanı terk etmeye daha yatkın olabilir.
Bir olayda, yeni bir üst çıtalı kovana paket arı yerleştirilmişti. Arıların başlamasına yardımcı olmak için birkaç çıtaya petek bağlanmış ve şerbet verilmişti. Ana arı salındıktan yaklaşık üç gün sonra bütün koloni yakındaki bir çalının üzerinde bulundu.
Koloni tekrar kovana alındı ve ana arı yeniden kafese kondu. Bu kez arıların ana arıyı hemen salmasına izin verilmedi. Petek örme işi iyice başlayana kadar ana arı kafeste tutuldu. Yaz sonuna gelindiğinde koloni oldukça güçlü hale geldi.
Bu örnek, yeni kurulmuş kolonilerde ilk günlerin ne kadar önemli olduğunu gösterir. Arılar kovanda petek örmeye başlayıp düzen kurduğunda, kovana bağlılıkları da artar.
Aşırı Sıcak ve Nektar Azlığı Koloniyi Kaçırabilir
Kovanı terk etmenin başka bir örneği, çok kalabalık bir koloniden yapılan bölmeden sonra yaşanmıştı. Bölme başarılı görünüyordu. Yeni ana arı yumurtluyordu, işçiler polen ve nektar depoluyordu.
Fakat bölmeden kısa süre sonra uzun, sıcak ve yağışsız bir dönem başladı. Çevrede nektar kaynağı çok azaldı. Bölme yapılırken bu kurak dönemin başlayacağı bilinmiyordu.
Yaklaşık iki hafta sonra bütün koloni, kovan sehpasının alt desteklerine asılmış halde bulundu. Koloni tekrar bir kutuya silkelenip kovana alındı. Ana arı kafese kondu ve yoğun şekilde şerbet verildi. Bu koloni de daha sonra iyi bir gelişim gösterdi.
Bu durum, özellikle yeni bölmelerde hava şartlarının ve besin kaynaklarının ne kadar etkili olduğunu gösterir. Koloni zayıf değilmiş gibi görünse bile sıcaklık ve kıtlık baskısı arıları kovanı terk etmeye itebilir.
Kovanı Terk Eden Koloni Nasıl Geri Alınır?
Kovanı terk eden koloni yakınlarda bir dalda, çalıda, kovan sehpasında veya başka bir destek üzerinde bulunursa geri alınabilir.
Önce arılar uygun bir kutuya veya kovana alınır. Ana arı bulunabiliyorsa kafese alınması faydalı olabilir. Ana arının hemen serbest kalması yerine, arıların kovanda yeniden petek düzeni kurması beklenebilir.
Bu sırada koloniye şerbet verilmesi gerekir. Özellikle açlık, nektar azlığı veya yeni yerleşim stresi varsa besleme çok önemlidir.
Kovana geri alınan koloninin tekrar kaçmaması için şu noktalara dikkat edilmelidir:
- Kovan fazla sıcak olmamalı
- Giriş ve havalandırma uygun olmalı
- Koloniye yeterli besleme yapılmalı
- Ana arı güvenli şekilde tutulmalı
- Mümkünse kovanda yavrulu petek bulunmalı
- Kovan sık sık açılıp rahatsız edilmemeli
Yavrulu petek, arıların kovanda kalma isteğini artırabilir. Çünkü arılar yavruyu kolay kolay terk etmek istemez.
Kovanı Terk Etmenin Nedeni Bulunmalı
Bir koloni kovanı terk ettiğinde yalnızca arıları geri almak yeterli değildir. Asıl önemli nokta, neden gittiklerini anlamaya çalışmaktır.
Yeni kovan mı arılara uygun gelmedi? İçeride kötü bir koku mu vardı? Kovan fazla mı ısınıyordu? Koloni aç mı kaldı? Çok sık mı rahatsız edildi? Varroa veya başka bir parazit baskısı mı vardı? Yakında ilaçlama, duman, kimyasal koku veya başka bir stres kaynağı var mıydı?
Bu soruların cevabı, aynı hatanın tekrar yaşanmasını önler.
İlk örnekte yeni üst çıtalı kovan, arılar için yeterince “yuva” hissi vermemiş olabilir. Petek yapımı başlayana kadar koloni kendini oraya bağlı hissetmemişti.
İkinci örnekte ise aşırı sıcak ve nektar azlığı en güçlü ihtimaldi. Koloni bölünmüş, yeni düzen kurmaya çalışırken aynı anda çevresel baskıyla karşılaşmıştı.
Paket Arılar ve Bölmeler Daha Dikkatli İzlenmeli
Yeni paket arılar, yeni yapılan bölmeler ve zayıf koloniler kovanı terk etme açısından daha hassastır.
Bu kolonilerde ilk günlerde besleme düzenli yapılmalı, kovanın güneş altında aşırı ısınması önlenmeli ve gereksiz kontrollerden kaçınılmalıdır.
Arıcı merak edip her gün kapağı açarsa koloni daha fazla strese girer. Özellikle yeni ana arıya alışma sürecinde fazla müdahale risk oluşturabilir.
Kovanı Terk Etme Her Zaman Başarısızlık Değildir
Kovanı terk eden bir koloni bulunursa arıcı için ikinci bir şans doğar. Koloni yakalanıp tekrar kovana alınabilir ve doğru bakım yapılırsa güçlü hale gelebilir.
Bu olay can sıkıcıdır ama arıcılığın parçasıdır. Arılar bazen arıcının planladığı gibi davranmaz. Koloni güçlü görünürken bile sıcaklık, açlık, rahatsızlık veya kovan koşulları nedeniyle yer değiştirmek isteyebilir.
Arıcı için en doğru yaklaşım, olayı dikkatle incelemek, nedeni bulmaya çalışmak ve sonraki kolonilerde aynı şartları oluşturmamaktır.
Varroa Nedeniyle Boşalan Kovanla Karıştırılmamalı
Bazı durumlar kovanı terk etmeye benzer görünür ama aslında farklıdır. Özellikle varroa baskısı nedeniyle çöken kolonilerde kovan aniden boşalmış gibi görünebilir.
Arılar azalmış, kovan sessizleşmiş ve geride petekler kalmış olabilir. Fakat bu her zaman koloninin bilinçli şekilde kovanı terk ettiği anlamına gelmez.
Bu yüzden boşalan bir kovanda varroa izleri, yavru durumu, hastalık belirtileri, arı sayısı ve çevrede bulunan ölü arılar birlikte değerlendirilmelidir.
Kovanı terk etme, oğul verme ve varroa nedeniyle koloni çökmesi birbirine karıştırılmamalıdır. Doğru teşhis, sonraki müdahalenin de doğru yapılmasını sağlar.
